Şema terapi, çocukluk ve ergenlikte karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçların yetişkinlikte tekrar eden düşünce, duygu ve davranış kalıplarına nasıl dönüştüğünü ele alan bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bu kalıplara şema adı verilir ve on sekiz şema beş ana şema alanı altında toplanır. Terapinin amacı kişinin bu kalıpları fark etmesi, kökenini anlaması ve ihtiyaçlarını daha sağlıklı yollarla karşılamayı öğrenmesidir.
Şema Terapi
Şema terapi nedir sorusuna yanıt verirken yaklaşımın nasıl doğduğuna bakmak yararlıdır. Amerikalı psikolog Jeffrey Young, bilişsel davranışçı terapiden yeterince fayda görmeyen, sorunları uzun süredir devam eden danışanlarla çalışırken bu modeli geliştirmiştir. Şema terapi; bilişsel davranışçı terapiyi bağlanma kuramı, psikodinamik yaklaşım ve yaşantısal tekniklerle birleştiren bütünleştirici bir yöntemdir.
Modelin temelinde her çocuğun sahip olduğu evrensel duygusal ihtiyaçlar yer alır: güvenli bağlanma ve kabul görme, özerklik ve yeterlilik duygusu, duygu ve ihtiyaçlarını ifade edebilme özgürlüğü, oyun ve kendiliğindenlik, gerçekçi sınırlar. Bu ihtiyaçlar tekrar tekrar karşılanmadığında çocuk, kendisi ve dünya hakkında “sevilmeye değer değilim” ya da “insanlar eninde sonunda gider” gibi derin inançlar geliştirir. Bu inançlar o dönemde çocuğun yaşadıklarını anlamlandırmasına yarar; yetişkinlikte ise çoğu zaman işlevini yitirir ve ilişkilerde, işte, kişinin kendine bakışında sorun yaratır.
İnsanlar şemalarıyla genellikle üç yoldan baş eder:
- Teslim olma: Şemayı doğru kabul edip ona uygun davranmak. Kusurlu olduğuna inanan birinin eleştirel partnerler seçmesi gibi.
- Kaçınma: Şemayı tetikleyecek durumlardan uzak durmak. Terk edilmekten korkan birinin yakın ilişkiye hiç girmemesi gibi.
- Aşırı telafi: Şemanın tam tersini kanıtlamaya çalışmak. Başarısızlık duygusu taşıyan birinin kendini tüketircesine çalışması gibi.
Model ayrıca “mod” kavramını kullanır. Mod, kişinin belirli bir anda içinde bulunduğu duygusal durumdur: incinmiş çocuk, öfkeli çocuk, cezalandırıcı ya da talepkâr iç ses, kopuk korungan ve sağlıklı yetişkin en sık söz edilen modlardır. Terapi, sağlıklı yetişkin yanı güçlendirmeyi hedefler.
Seanslarda şemaların kanıtlarını sorgulayan bilişsel çalışmalar, imgeleme ve sandalye çalışması gibi yaşantısal teknikler, davranış değişikliği ödevleri kullanılır. Terapistin danışana sınırlı ölçüde ebeveynlik rolüyle yaklaşması, yani karşılanmamış ihtiyaçlara terapi ilişkisi içinde güvenli biçimde yanıt vermesi yöntemin ayırt edici özelliğidir. Şema terapi kişilik örüntülerinde, yineleyen ilişki sorunlarında, süregen kaygı ve depresyonda uygulanan yaklaşımlardan biridir. Uzun süren çökkünlük, isteksizlik ve umutsuzluk yaşıyorsanız majör depresyonun belirtileri ve tedavi seçenekleri hakkında bilgi edinmek de yol gösterici olabilir. Terapi süresi kişiye göre değişir ve genellikle kısa süreli terapilerden uzundur; tanı ve tedavi planı için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir.
Erken Dönem Uyum Bozucu Şemalar
Erken dönem uyum bozucu şemalar; anılardan, duygulardan, bedensel duyumlardan ve düşüncelerden oluşan, yaşam boyu tekrar eden ve kişiye zarar veren kalıplardır. Modelde tanımlanan on sekiz şema, karşılanmayan ihtiyaca göre beş şema alanında gruplanır.
1. Kopukluk ve Reddedilme
Güven, sevgi ve kabul ihtiyacının karşılanmadığı ortamlarda gelişir. Bu alandaki şemalar şunlardır: terk edilme, güvensizlik ve kötüye kullanılma, duygusal yoksunluk, kusurluluk ve utanç, sosyal izolasyon. Kişi yakınlarının onu bırakacağına, inciteceğine ya da gerçek hâlini görürlerse sevmeyeceklerine inanır.
2. Zedelenmiş Özerklik ve Performans
Aşırı koruyucu ya da çocuğun yeterliliğini küçümseyen ailelerde görülür. Bağımlılık ve yetersizlik, hastalık ve zarar karşısında dayanıksızlık, iç içe geçme ve başarısızlık şemaları bu alandadır. Kişi tek başına karar vermekte zorlanır ya da başkaları kadar yetenekli olmadığını düşünür.
3. Zedelenmiş Sınırlar
Sınır konulmayan, sorumluluk verilmeyen ortamlarla ilişkilidir. Hak görme (büyüklenmecilik) ile yetersiz özdenetim şemalarını içerir. Kurallara uymakta, engellenmeye katlanmakta ve uzun vadeli hedefler için çaba göstermekte güçlük yaşanır.
4. Başkalarına Yönelimlilik
Sevginin koşula bağlandığı ailelerde ortaya çıkar. Boyun eğicilik, kendini feda ve onay arayıcılık şemaları bu alana girer. Kişi kendi ihtiyaçlarını sürekli geri plana atar ve değerini başkalarının tepkisine göre ölçer. Bu örüntü, kadınların kendini neden sürekli sorguladığı sorusuyla da yakından ilgilidir.
5. Aşırı Tetikte Olma ve Bastırılmışlık
Hata yapmanın cezalandırıldığı, duyguların hoş karşılanmadığı katı ortamlarda gelişir. Karamsarlık, duyguları bastırma, yüksek standartlar ve cezalandırıcılık şemalarından oluşur. Kişi dinlenmeyi ve keyif almayı kendine hak görmez, hatalarını affetmekte zorlanır.
Günlük hayattan şema terapi örnekleri
Birkaç şema terapi örnekleri kavramları somutlaştırır:
- Terk edilme: Partneri mesaja geç yanıt verdiğinde yoğun panik yaşayan ve sık sık güvence isteyen biri. Terapide bu tepkinin bugünkü durumdan çok geçmişteki kayıplarla bağlantısı çalışılır.
- Yüksek standartlar: Her işi kusursuz yapmaya çalışan, övgü aldığında bile eksiklere odaklanan biri. Hedef, standartları esnetmek ve dinlenmeye izin vermektir. Sürekli sağlam durma çabasının yükü güçlü görünmenin kadınlar üzerindeki bedeli yazısında da ele alınıyor.
- Kendini feda: Herkesin sorununa koşan ama kendi ihtiyacını dile getirince suçluluk duyan biri. Çalışma, hayır diyebilmeyi ve kendi ihtiyaçlarını meşru görmeyi kapsar.
- Kusurluluk: Yakınlık arttıkça geri çekilen, eleştiriye aşırı duyarlı biri. İmgeleme çalışmalarıyla utanç duygusunun kaynağına inilir.
Güvensizlik ya da boyun eğicilik şemaları taşıyan kişiler kendilerini yıpratan ilişkilerde uzun süre kalabilir; bu açıdan toksik ilişkinin ne anlama geldiğini bilmek farkındalığı artırır. Bir yazıyı okuyarak kendinize şema tanısı koymak ise yanıltıcı olabilir; değerlendirme, eğitimli bir terapistle görüşme ve ölçekler aracılığıyla yapılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Şema terapi ne kadar sürer?
Süre, sorunun niteliğine ve kişinin hedeflerine göre değişir. Köklü kalıplarla çalışıldığı için genellikle aylar, bazı durumlarda daha uzun sürebilir. Planı terapistinizle birlikte belirlersiniz.
Şema terapi ile bilişsel davranışçı terapi arasındaki fark nedir?
Bilişsel davranışçı terapi daha çok güncel düşünce ve davranışlara odaklanır. Şema terapi bunlara ek olarak çocukluk yaşantılarına, duygusal ihtiyaçlara ve terapi ilişkisine daha geniş yer verir, yaşantısal teknikleri yoğun kullanır.
Şemalar tamamen ortadan kalkar mı?
Şemalar genellikle tümüyle silinmez, ancak etkileri belirgin biçimde zayıflayabilir. Kişi şeması tetiklendiğinde bunu fark etmeyi ve otomatik tepki yerine daha sağlıklı bir seçenek üretmeyi öğrenir.
Yorumlar kapalı.