Bipolar bozukluğu olan insanlar, içinde bulundukları döneme göre birbirinden çok farklı davranışlar gösterebilir: taşkınlık dönemlerinde aşırı enerjik, konuşkan ve atılgan; çökkünlük dönemlerinde ise durgun, isteksiz ve içe kapanık olabilirler. Bu dönemlerin arasında ise çoğu kişi olağan yaşamını sürdürür. Davranışlar kişiden kişiye değiştiği için tanı ancak bir psikiyatri hekimi tarafından konulabilir.
Bipolar Bozukluk Nedir?
Bipolar bozukluk nedir sorusu kısaca şöyle yanıtlanabilir: duygudurumun, enerjinin ve etkinlik düzeyinin belirgin biçimde yükseldiği ve düştüğü dönemlerle seyreden bir ruh sağlığı sorunudur. Yükselme dönemleri mani ya da daha hafif biçimiyle hipomani, düşüş dönemleri ise depresyon olarak adlandırılır. Bu iniş çıkışlar, herkesin yaşadığı günlük moral değişimlerinden daha uzun, daha şiddetli ve yaşamı aksatacak düzeydedir.
Bozukluğun farklı türleri vardır ve dönemlerin sıklığı, süresi, şiddeti kişiye göre değişir. Halk arasında “bir anda neşelenip bir anda sinirlenmek” biçiminde anlatılan tablo, bu durumu doğru yansıtmaz; dönemler genellikle günler ya da haftalar boyunca sürer.
Bipolar Bozukluk Nedenleri
Bipolar bozukluk nedenleri tek bir etkene bağlanamaz. Uzmanlar, birkaç etkenin birlikte rol oynadığını kabul eder:
- Kalıtım: Ailesinde bipolar bozukluk öyküsü bulunan kişilerde görülme olasılığı daha yüksektir. Bununla birlikte aile öyküsü olan herkes bu sorunu yaşamaz.
- Beynin işleyişi: Duygudurumu düzenleyen beyin bölgeleri ve kimyasal ileticilerle ilgili farklılıkların etkili olduğu düşünülür.
- Çevresel etkenler: Zorlu yaşam olayları ve uzun süreli stres, yatkınlığı olan kişilerde tablonun ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir.
Bipolar bozukluk bir karakter zayıflığı, irade eksikliği ya da kişinin kendi tercihi değildir. Bu bilgi, hem kişinin kendini suçlamasını hem de çevrenin yargılayıcı tutumunu azaltmak açısından önemlidir.
Bipolar Bozukluk Tetikleyici Unsurlar
Tetikleyiciler bozukluğun nedeni değildir; var olan yatkınlık zemininde yeni bir dönemin başlamasını kolaylaştıran durumlardır. Sık bildirilenler şunlardır:
- Uyku düzeninin bozulması, uykusuz geçen geceler ve vardiya değişiklikleri
- Kayıp, ayrılık, iş değişikliği gibi yoğun stres yaratan yaşam olayları
- Alkol ve madde kullanımı
- Hekimin düzenlediği tedavinin kendi kendine bırakılması ya da aksatılması
- Mevsim geçişleri ve günlük düzenin büyük ölçüde değişmesi
- Doğum sonrası dönem gibi bedensel ve hormonal değişim süreçleri
Kişinin kendi tetikleyicilerini tanıması, erken uyarı işaretlerini fark etmesini kolaylaştırır. Bu konuda tedavi ekibiyle birlikte kişisel bir izlem planı hazırlanabilir.
Bipolar Bozukluk Belirtileri
Bipolar bozukluk belirtileri döneme göre iki grupta incelenir.
Mani ve hipomani dönemi belirtileri
- Olağandışı düzeyde neşe, coşku ya da kolay öfkelenme
- Uyku gereksiniminin azalması; az uyuduğu hâlde yorgun hissetmeme
- Hızlı ve çok konuşma, düşüncelerin birbirini kovalaması
- Kendine aşırı güven ve gerçekçi olmayan büyük planlar
- Dikkatin çabuk dağılması
- Sonuçları düşünülmeden yapılan harcamalar ve riskli davranışlar
Depresyon dönemi belirtileri
- Sürekli üzüntü, boşluk ya da umutsuzluk duygusu
- Daha önce keyif veren etkinliklere ilginin kaybolması
- Enerji azlığı, yavaşlama, uyku ve iştahta değişiklik
- Değersizlik ve suçluluk düşünceleri, odaklanma güçlüğü
Çökkünlük dönemi, tek başına ele alındığında başka tablolarla karışabilir; bu ayrım için majör depresyonun belirtilerini ayrıca okumak yararlı olabilir. Kendine zarar verme düşünceleri ortaya çıktığında beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Bipolar Bozukluğu Olan İnsanlar Nasıl Davranır?
Davranışlar dönemden döneme değişir. Taşkınlık döneminde kişi gece geç saatlere kadar çalışabilir, aynı anda birçok işe girişip çoğunu yarım bırakabilir, alışılmadık ölçüde para harcayabilir ya da ani kararlar alabilir. Konuşması hızlanır, araya girilmesinden rahatsız olabilir ve eleştiriye karşı sabırsız davranabilir. Bu dönemde çoğu kişi kendini çok iyi hissettiği için bir sorun olduğunu kabul etmekte zorlanır.
Çökkünlük döneminde ise tablo tersine döner. Kişi telefonlara yanıt vermeyebilir, işe ya da okula gitmekte zorlanabilir, kişisel bakımını aksatabilir ve günün büyük bölümünü yatakta geçirebilir. Yakınları bu geri çekilmeyi ilgisizlik olarak yorumlayabilir; oysa bu, hastalığın bir parçasıdır.
Dönemler arasında kişi çoğu zaman çalışır, ilişkilerini sürdürür ve sorumluluklarını yerine getirir. Uygun tedavi ve düzenli izlemle pek çok kişinin dengeli bir yaşam sürdürdüğü bilinmektedir. Tedavi hekim tarafından planlanır; psikoterapi ve psikoeğitim de sürecin parçası olabilir. Terapi yaklaşımlarını merak edenler şema terapinin ne olduğu hakkındaki yazıyı inceleyebilir.
Yakınlar için birkaç öneri: Suçlamadan dinleyin, taşkınlık döneminde tartışmaya girmek yerine sakin kalın, önemli mali kararların ertelenmesini önerin ve kişiyi tedavisini sürdürmesi için destekleyin. İlişkide yaşanan her zorluğu tanıya bağlamak da doğru değildir; sağlıklı sınırlar herkes için gereklidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; tanı ve tedavi için mutlaka bir psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Bipolar bozukluk ile ani ruh hâli değişimleri aynı şey midir?
Hayır. Gün içinde yaşanan kısa süreli moral değişimleri bipolar bozukluk anlamına gelmez. Bipolar bozuklukta dönemler daha uzun sürer ve işlevselliği belirgin biçimde etkiler.
Bipolar bozukluğu olan biri çalışabilir mi?
Evet. Tedavisini sürdüren ve düzenli izlenen pek çok kişi iş ve aile yaşamını sürdürür. Düzenli uyku ve öngörülebilir bir günlük program bu süreci destekler.
Bir yakınımda belirtiler görürsem ne yapmalıyım?
Gözlemlerinizi yargılamadan, sakin bir dille paylaşın ve bir psikiyatri uzmanına başvurmasını önerin. Kendine ya da başkasına zarar verme riski varsa acil sağlık hizmetlerinden yardım isteyin.
Yorumlar kapalı.